Maharashtra | महाराष्ट्र

आजकालचे वाङ्‍मय - मं. वि. राजाध्यक्ष

Marathi Sahitya

दलित साहित्य

नवसाहित्य चळवळीसकट मराठीतील कोणत्याही साहित्यिक चळवळीने उडाली नसेल इतकी वादाची खळबळ दलित साहित्याने उडाली. नवसाहित्याच्या चळवळीची धार लौकरच सौम्य झाली आणि ती स्थिरावून गेली. परंतु आरंभीच्या काळात दलित साहित्यामुळे उठणारी तीव्र आक्रमक प्रतिक्रिया आता उठत नसली तरी त्याला अजूनही व्यापक प्रमाणात मान्यता मिळालेली नाही. मात्र त्या साहित्याची गंभीर चर्चाचिकित्सा करणारे प्रवक्ते आता पुष्कळ आहेत; आणि चळवळीच्या दृष्टीने समाधानाची गोष्ट म्हणजे त्यांच्यापैकी कितीतरीजण स्वतः दलित नाहीत.
वादविषय झालेल्या दलित साहित्याच्या मुळाशी दलितांची सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती आहे. त्याला राजकीय परिमाण प्राप्त होणे अपेक्षितच होते. पिढ्यानपिढ्या, किंबहुना शतकानुशतके, पशूंसारखे लाजिरवाणे जीवन जगावे लागल्याबद्दलच्या साचलेल्या क्रोधाचा उद्रेक म्हणजे हे साहित्य. हा क्रोध कधी कधी बेभान असतो; अविवेकी असतो; पण तो सच्या आणि ऊत्स्फूर्त असतो. या क्रोधाने कविता, कादंबरी आणि आत्मचरित्र या साहित्य प्रकारांतील काही उत्कृष्ट कलाकृतींना जन्म दिला आहे. दलिताचे आत्मचरित्र इतर साहित्यप्रकारांतून सहज ओसंडते. कवितेत, आत्मचरित्र कधीकधी उघड दिसते; परंतु बव्हंशी ते काव्यनिर्माणक रसायनात विरघळलेले असते. दलित कवींनी लिहिलेले सगळे काव्य विद्रोही नाही. अनेक दलित कवितांतील उत्कटतेचे मूळ कवीच्या आत्मनिष्ठेतच आहे. ती उत्कटता सामाजिक ध्येयनिष्ठेतूनच आलेली. आणलेली नाही. या बाबतीत केशव मेश्रामांची कविता उदाहरण म्हणून सांगता येईल. दया पवार, नामदेव ढसाळ, अर्जुन डांगळे आणि यशवंत मनोहर हे आणखी काही प्रमुख दलित कवी, दलित कादंबरीकार म्हणूनसुद्धा केशव मेश्राम वेगळे आहेत. म्हणजे असे की आपल्या दलितपणाच्या वैयक्तिक अनुभवातून ते कादंबरी निर्माण करत नाहीत. बाबूराव बागूल मात्र तसे म्हणतात. आत्मचत्रित हा दलित साहित्यातील सर्वात अधिक परिचित साहित्य प्रकार, त्यांतील केवळ दारिद्रयाच्याच नव्हे तर अत्याचाराच्या आणि मानहानीच्या सत्यघटना इतक्या विलक्षण आहेत की बहुसंख्य कथाकादंबऱ्यानी त्यांच्यापुढे ओशाळे व्हावे. दारिद्रयातूनसुद्धा आनंदाच्या भावनेचा अर्क काढणे हा साहित्यिक संकेत. परंतु हे दारिद्रय म्हणजे मध्यमवर्गाचे दारिद्रय. दलितांच्या दारिद्रायाच्या जवळपास ते येऊ शकत नाही. त्यातील काही घटना थोड्या भडकपणे रंगवलेल्या वाटल्या तरी एक संवेदनाशून्य सोडला तर बाकीच्या वाचकांना त्या घटना निःसंशय आत्मशोधन करायला प्रवृत्त करतील. दया पवार, शंकराव खरात, लक्ष्मण माने, माधव कोंडविलकर आणि प्र. ई. कोनकांबळे यांची आत्मचरित्रे विशेष प्रत्ययकारी आहेत.
या लेखनाच्या प्रभावामुळे एकुण साहित्यिक वातावरणातही काही बदल झाला आहे. केवळ दलितांच्या संमेलनांतून नव्हे तर इतर साहित्यमेळाव्यांतूनसुद्धा दलित साहित्याच्या विविध पैलूंवर चर्चा केली जाते. नियतकालिकेसुद्धा दलित साहित्याची दखल घेतात. एक महत्त्वाचे मासिक दलितांकडून चालवले जाते दलित साहित्याला आता शैक्षणिक आणि अभ्यासक्रमिक मान्यताही मिळाली आहे. काही विद्यापीठाच्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात विशेष अभ्यासाठी दलित साहित्याचा अंतर्भाव करण्यात आला आहे. मराठी साहित्याच्या मुख्य प्रवाहावर दलित साहित्य चळवळीचे विविध परिणाम झाले आहेत. सूत्ररूपाने सांगायचे तर या चळवळीमुळे मराठी साहित्य काही प्रमाणात मुक्त होऊ शकले. आशय, अनुभवाची मांडणी, भाषा यांच्या संबंधातील भिडस्तपणा बाजूला पडला. जिवंत भाषेच्या जवळ जाण्याची, थेट परिणाम साधण्याची जी धडपड चालली होती तिला नवे बळ मिळाले. झोपडपट्टीच्या चित्रणात योजली जाते अशी शिव्याळ-शिवराळ भाषा एकूण भाषिक व्यवहारात सळसळ निर्माण करते. दलित साहित्य लौकरच मराठी साहित्याच्या मुख्य प्रवाहाला मिळून जाईल, असा विश्वास वाटतो.

MarathiMati.com - Android App on Google Play Store


मराठी कविता

नुसताच प्रवास गांडुगिरीचा

लाटाच लाटा
आणि समुद्र टिंगल करतोय
येडझव्या प्रवाशांची
तू ही रे! तू ही रे! गाण्यावर
मुले हिंदकळताहेत
लॉंचच्या तोंडाशी
वर खाली उभे आडवी
एक लाट येते
मी ओक ओक ओकतोय
रात्रीच्य भर समुद्रात
आदल्या रात्रीचं अजीर्ण संमेलन.

Nashik Diary - Nashik City Explorer