MarathiMati.com - Android App on Google Play Store

सार्वजनिक गणेशोत्सव - काल आणि आज

लेखन: | प्रकाशन: संपादक मंडळ | ४ सप्टेंबर २०१५

सार्वजनिक गणेशोत्सव - काल आणि आज - मराठी लेख | Sarvajanik Ganeshotsav Kaal Aani Aaj - Marathi Article

१८९३ साली लोकमान्य टिळकांनी ‘केसरी’ या वर्तमानपत्रातुन सार्वजनिक गणेशोत्सवाची संकल्पना लोकांसमोर मांडली.

स्वातंत्र्यपुर्व काळात ब्रिटीश सरकारने सार्वजनिक सभा आणि लोकांच्या एकत्र येण्यावर बंदी घातली होती आणि जन-जागृतीसाठी लोकांना एकत्र आणणे अत्यंत गरजेचे होते. देशाला स्वातंत्र्य मिळवुन देण्याच्या विचाराने लोकमान्य टिळक भारले होते. लोकांना एकत्र कसे आणता येईल याचा विचार करत गिरगांव चौपाटीवर समुद्र किनारी बसल्या बसल्या ते वाळूपासुन मुर्त्या बनवत आणि त्या मुर्त्या पाहायला लोक जमा होत असत. त्या मुर्त्यांना पाहिल्यावर लोकांच्या येणाऱ्या प्रतिक्रियांवरून टिळकांच्या असे लक्षात आले की भारतीय लोक हे अत्यंत श्रद्धाळु आणि ईश्वराला घाबरणारे आहेत. देव आणि धार्मिक भावनांचा भारतीय जनमानसांच्या मनावर एवढा जबरदस्त पगडा आहे की धार्मिक कार्यासाठी आपापसातील हेवे-दावे आणि वैर विसरुन ते एकत्र येतात. यामुळे टिळकांच्या मनात विखुरलेल्या जनतेला एकत्र बांधण्यासाठी एक आशेचा किरण निर्माण झाला. धार्मिक कारणासाठी लोकांच्या एकत्र येण्याला ब्रिटीश सरकार विरोध करू शकणार नाही हे लोकमान्य टिळकांनी ओळखले आणि त्यातुनच गणेशोत्सवाला सार्वजनिक रूप द्यायची कल्पना त्यांच्या मनात आली.

बुद्धीची देवता गणपती, ही सर्व स्तरातील लोकांना प्रिय आणि पुजनीय असल्यामुळे या कार्यासाठी त्यांनी गणेशाची निवड केली. हिंदु दिनदर्शिकेनुसार भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला दहा दिवसांच्या गणेशोत्सवाची सुरवात झाली आणि अनंत चतुर्दशीला गणेश मुर्तीचे विसर्जन करायची प्रथा पडली. उत्सवाच्या निमित्ताने लोक एकत्र जमत असत आणि त्यामुळे त्यांचे प्रबोधन करणे सहज शक्य होत असे. ब्रिटीश सरकार धार्मिक कारणास्तव या उत्सवाला विरोध करू शकत नसल्यामुळे, टिळकांचा लोकांमध्ये राष्ट्राभिमान, एकता आणि स्वातंत्र्य मिळवण्याची प्रेरणा निर्माण करण्याचा हेतु सफल झाला. टिळकांनी गणेश विसर्जनाची मिरवणुक काढण्याची संकल्पना मांडली, त्यामुळे लोकांना एकत्र आणुन मिरवणूकीच्या निमीत्ताने स्वातंत्र्य आणि एक स्वतंत्र राष्ट्र म्हणजे नक्की काय हे दाखवुन देण्याचा टिळकांना एक उपाय सापडला.

शिवाजी महाराजांच्या काळातही (१६३०-१६८०) हा सण स्थानिक संस्कृतीचा प्रसार करण्यासाठी सार्वजनिकरित्या साजरा केला जायचा. नंतर पेशव्यांच्या काळात पुणे हे गणेशोत्सवाचे केंद्रस्थान बनले. पेशव्यांनी प्रोत्साहन देऊन या सणाची महती वाढवली पण पुढे पेशवाईचे पतन झाल्यावर मात्र या सणाचे महत्व कमी होत गेले. लोक, फक्त आपापल्या घरातच हा सण साजरा करू लागल्यामुळे हळुहळु या सणाचे उत्सवाचे रूप गायब झाले. पुढे भाऊसाहेब लक्ष्मण जावळे यांनी १८९२ साली ‘भाऊसाहेब रंगारी गणपती, बुधवार पेठ’ या नावाने सर्वप्रथम गणपतीच्या मुर्तीची स्थापना करून पुण्यात सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली. सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरु करण्याविषयीची पहिली बैठक भाऊसाहेब लक्ष्मण जावळे यांच्या अध्यक्षतेखाली बुधवार पेठ, पुणे येथील त्यांच्या निवासस्थानी घेतली गेली ज्याला ‘भाऊ रंगारी भवन’ म्हणुन ओळखले जाते.

MarathiMati.com - Android App on Google Play Store